چهل منبر و گِل اقتصادی دو آیین محرم در لرستان - وبلاگ سوئیچ دستی

به گزارش وبلاگ سوئیچ دستی، در ایام محرم ، مردم لرستان با حضور در تکایا و دسته های سینه زنی و زنجیرزنی سوگواری می نمایند، در این روزها هر کس به فراخور وضع اقتصادی خود نذر و نیازی می نماید. از روشن کردن یک شمع، بستن یک بند دخیل تا برپایی سفره های نذری و شرکت در آیین هایی که به مناسبت همین ایام برگزار می گردد.

آیین سنتی چهل منبر در خرم آباد

هرساله در روز نهم محرم مصادف با تاسوعای حسینی، مردم خرم آباد آیین سنتی چهل منبر را به یاد چهل منزل طی شده حضرت زینب (س) از کربلا تا شام برپا کرده و حاجات خود را از خداوند طلب می نمایند.

شاید تعداد منبرها در این مراسم، برگرفته از فرهنگ ایرانی باشد، که در آن عدد چهل، برای مردم، معتبر و مقدس بوده و در زوایای مختلف فرهنگی، اجتماعی و مذهبی جامعه، از صندلی ویژه ای برخوردار است.

چهل منبر، آیینی است که در آن از صبح تاسوعا، زنان و دختران سیاهپوش و نقاب زده، در کوچه پس کوچه های قدیمی شهر (محله باغ دختران)، با پای برهنه و بدون آنکه با هم سخن بگویند به یاد اسارت و رنج های حضرت زینب (س)، با روشن کردن چهل شمع در چهل مجلس به عزاداری می پردازند و یا نذر خود را ادا می نمایند. این بانوان در سقاخانه ها و یا هر مجلسی که مراسم روضه خوانی در آن برپاست، مکث می نمایند و شمعی روشن کرده و نقل و یا قندی هم در آنجا می گذارند، سپس به مجلس و منبر بعدی می فرایند و این عمل را تا چهل منزل انجام می دهند و حاجت خود را می خواهند. این مراسم سابقا، به وسیله زنان برگزار می شد و امروزه مردان هم به انجام آن تمایل دارند. برای حاجتمندان و برگزارنمایندگان، فرقی نمی کند که این مراسم در چه فصلی از سال برگزار می گردد، در تابستان های گرم و یا در سرمای زمستان، آنچه مهم است، نشان دادن عشق و علاقه به اهل بیت پیامبر بخصوص حضرت زینب (س) است. گاهی خستگی زیادی بر این عزادارن غالب می گردد ولی باز همچنان این منازل را با اشتیاق و یکی پس از دیگری طی می نمایند تا به منبر چهلم برسند. گاه این مراسم تا غروب تاسوعا طول می کشد. در سال های نخست، این رسم منحصر به همان منبری بود که در دهه عاشورا روضه می خواندند، بعدها در هر مجلس منبری می گذاشتند تا مردم در آن مکان، شمع روشن نمایند.

مراسم چهل منبر خرم آباد، به شماره 326 در لیست آثار ملی به ثبت رسیده است.

آیین گِل اقتصادی در لرستان

گِل اقتصادی آیینی است که مردم لر در سوگواری های مختلف از جمله در مرگ افراد خانواده یا عزاداری های مذهبی انجام می دهند. گل اقتصادی در زبان لری با اسم خَه رَّه گیری تلفظ می گردد. خَرّه به معنای گِل است. آیین گل اقتصادی در روز عاشورا دهم ماه محرم در استان لرستان برگزار می گردد.

با فرا رسیدن ایام محرم و صفر به ویژه روز عاشورا مردم لرستان غرق در عزا و ماتم می شوند و بر اساس رسم دیرینه خود که در عزای عزیزان، خود را سر تا پا گل اقتصادی می نمایند، بار دیگر خاک عزا بر سر می گیرند. آیین خاص گل اقتصادی در خرم آباد و منطقه ها اطراف آن دارای چند مرحله است که از روز هفتم محرم که به روز تراش عباس موسوم است شروع می گرددو در روز هفتم محرم عزاداران حسینی به حمام رفته و پس از اصلاح سر و صورت و نظافت کامل، لباس های تمیز می پوشند که این روز را تراش عباس می نامند. از این روز به بعد، عده ای برای افروختن آتش در صبح عاشورا به جمع کردن و گردآوری هیزم در سطح شهر می پردازند تا اگر در روز عاشورا برف و باران ببارد و هوا سرد باشد، عزادارانی که در گِل می افتند (مراسم گِل افتادن) از سرما حفظ شوند.

به این منظور عده ای در محل دوره افتاده و با خواندن جملات و ابیاتی از خانه ها تقاضای هیزم می نمایند که مردم هم با کمال میل بسته به نذری که دارند به آنان هیزم می دهند.

در روز تاسوعا هم عزاداران خاک نرم و مخصوصی به نام گِل (گل رس) را مهیا کرده و در میدان های عظیم و کوچک که معمولاً با آجر چینی در جلوی خیمه ها و تکیه های شهر درست می گردد می ریزند و در روز عاشورا این خاک را با گلاب مخلوط کرده و گِل روز عاشورا را مهیا می نمایند.

روز عاشورا، عزاداران فراخوانده شده با حضور در تکیه های محله و گِل اقتصادی کردن خود گرد آتش می ایستند تا از سرما محفوظ مانده و شروع به سینه زنی و عزاداری می نمایند.

مردم لرستان از کودک و جوان، زن و مرد خود را همزمان با شروع روز عاشورا در گِل و گلابی که از قبل آماده شده، گِل اقتصادی می نمایند.

زنان به یاد مصیبت و بی برادر شدن حضرت زینب (س) گِل را بر چادر سیاه و سر خود می مالند و دسته های عزاداری هر کدام سعی می نمایند خود و دیگری را یاری نمایند، تا سر تا پای خود را گِل یا همان خَ رَّه (به زبان لری) بگذارند. مردم در روز عاشورا لباس سیاه خود را به رنگ گِل در می آورند و نماز ظهر عاشورا را با همان لباس ها برپا می نمایند. در حین گِل اقتصادی نوحه های محلی هم خوانده می شوند.

این آیین سوگواری مردم لرستان با شماره ثبت 53 در لیست آثار ملی کشور ثبت شده است.

* گزارش از بامداد رجبی، کارشناس امور فرهنگی